بازار ارز ایران در سال‌های اخیر وارد مرحله‌ای از بی‌ثباتی ساختاری شده که نشانه‌های آن به‌وضوح در روند قیمت دلار قابل مشاهده است. نرخ ارز از حدود ۵ هزار تومان در سال ۱۳۹۷ به سطوح بالای ۱۵۰ هزار تومان در سال ۱۴۰۵ رسیده که رشدی نزدیک به ۶۰ درصد در سال است.

اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، تغییر رفتار بازار از الگوی جهش و تثبیت به یک روند صعودی پیوسته از سال ۱۴۰۲ به بعد است؛ تغییری که نشان می‌دهد مکانیزم تعیین نرخ ارز دچار تحول شده و نقش انتظارات به‌شدت افزایش یافته است.

در کنار این روند، نوسان‌های خوشه‌ای به یکی از ویژگی‌های اصلی بازار تبدیل شده‌اند. شوک‌های ارزی در قالب دوره‌های چندماهه بی‌ثباتی ظاهر می‌شوند. این موضوع به معنای افزایش نوسان و پایداری ریسک است؛ یعنی وقتی بازار وارد فاز نوسان می‌شود، این وضعیت برای مدتی طولانی ادامه پیدا می‌کند و به سایر متغیرهای اقتصادی نیز سرایت می‌کند.

بررسی نرخ ارز حقیقی تصویر عمیق‌تری ارائه می‌دهد. این شاخص از حدود ۷۷ در سال ۱۳۹۷ به نزدیک ۱۸۰ تا ۱۹۰ در سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ رسیده و برخلاف الگوی اقتصادهای باثبات، تمایلی به بازگشت به میانگین ندارد. نکته مهم‌تر اینکه پس از هر جهش ارزی، سطح تعادل اقتصاد به‌طور دائم بالاتر می‌رود و اصلاح‌ها نیز در سال‌های اخیر کم‌عمق‌تر شده‌اند؛ نشانه‌ای از تضعیف نیروهای تعدیل‌کننده در بازار.

در چنین بستری، جنگ ۴۰ روزه اخیر یک شوک تعیین‌کننده به سمت عرضه ارز وارد کرده است. حدود ۶۹ درصد صادرات ایران در گروه‌هایی متمرکز است که در جنگ آسیب دیده‌اند. ۵۲ درصد صادرات از مسیرهای بندری انجام می‌شود که با اختلال مواجه شده‌اند و حدود ۴۵ درصد صادرات هم‌زمان هم به این مسیرها وابسته است و هم در گروه‌های آسیب‌پذیر قرار دارد. قطع رابطه با امارات نیز به‌عنوان یک هاب تجاری و مالی، فراتر از سهم ۱۴ درصدی آن، کل شبکه مبادلات ارزی را تحت فشار قرار داده است.

برآیند این تحولات، ورود بازار ارز به فاز کاهش جریان ورودی ارز است؛ وضعیتی که حتی در صورت بهبود انتظارات نیز مانع از کاهش پایدار نرخ دلار می‌شود. در این چارچوب، سناریوی محتمل تداوم روند صعودی همراه با نوسان است؛ به‌طوری که کاهش‌های مقطعی بیشتر ماهیت اصلاحی دارند و سطوح قیمتی جدید به‌تدریج تثبیت می‌شوند.

تنها عاملی که می‌تواند این مسیر را تغییر دهد، یک شکست ساختاری در متغیرهای بنیادی است. در غیر این صورت، رفتار گذشته به‌عنوان الگوی غالب ادامه خواهد یافت.