پنجشنبه، علی الزیدی، نخست‌وزیر جدید عراق، در اولین ماه‌های دولت خود، در رأس هیأتی بلندپایه به تهران سفر می‌کند؛ این دیدار که مهم‌ترین سفر دوجانبه سال جاری خوانده شده، با توجه به تحولات گسترده غرب آسیا، در ترسیم همکاری‌های آینده و معادلات منطقه‌ای تأثیرگذار خواهد بود.کلمات کلیدی:

به گزارش منشور اقتصاد-سفر نخست‌وزیر جدید عراق به تهران در شرایطی انجام می‌شود که منطقه غرب آسیا همچنان با تحولات گسترده سیاسی و امنیتی جدی روبه‌رو است و ایران و عراق در بسیاری از پرونده‌های منطقه‌ای، امنیتی و مرزی، منافع و دغدغه‌های مشترکی دارند. از همین رو، سفر علی الزیدی به تهران که جزو چند سفر نخست وی بعد از نخست‌وزیری‌اش است، صرفا یک دیدار دوجانبه نیست بلکه می‌تواند در ترسیم چشم‌انداز همکاری‌های آینده دو کشور و همچنین معادلات منطقه‌ای تأثیرگذار باشد.

ایران و عراق طی دو دهه گذشته روابطی راهبردی و چندلایه را شکل داده‌اند. افزون بر بیش از ۱۴۰۰ کیلومتر مرز مشترک، پیوندهای تاریخی، مذهبی، فرهنگی و اجتماعی، همکاری‌های گسترده اقتصادی و امنیتی و نقش دو کشور در مبارزه با تروریسم، روابط تهران و بغداد را به یکی از مهم‌ترین مناسبات دوجانبه در منطقه تبدیل کرده است.

عراق در سال‌های اخیر همواره یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران بوده و دو کشور در حوزه‌های انرژی، برق، گاز، حمل‌ونقل، ترانزیت، سرمایه‌گذاری، تجارت مرزی و خدمات فنی و مهندسی همکاری‌های گسترده‌ای داشته‌اند.

سفر الزیدی به تهران از منظر سیاسی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، چراکه نخستین سفر رسمی وی به جمهوری اسلامی ایران پس از تشکیل دولت جدید عراق به شمار می‌رود و انتظار می‌رود رهبران دو کشور در این دیدار درباره چشم‌انداز روابط دوجانبه، تحولات منطقه‌ای و نقشه راه همکاری‌های آینده رایزنی کنند.

این سفر در ادامه رفت‌وآمدهای سیاسی مقامات دو کشور و پس از حضور هیأت بلندپایه عراقی در مراسم استقبال و تشییع رهبر شهید انقلاب انجام می‌شود؛ حضوری که بازتاب‌دهنده سطح بالای روابط سیاسی و احترام متقابل میان تهران و بغداد بود.

اوج پیوندهای فرهنگی و دینی دو کشور نیز در مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب در شهرهای مقدس نجف اشرف و کربلا نمایان شد؛ مراسمی که با حضور میلیونی مردم عراق برگزار شد و صحنه‌هایی ماندگار از همبستگی میان دو ملت را به نمایش گذاشت.

تهران؛ نخستین مقصد مهم دیپلماسی منطقه‌ای الزیدی

از سوی دیگر، سفر نخست‌وزیر عراق به تهران پس از سفر اخیر او به آمریکا انجام می‌شود. الزیدی در واشنگتن درباره همکاری‌های بغداد و واشنگتن، وضعیت امنیتی عراق، آینده حضور نیروهای خارجی، همکاری‌های اقتصادی و تحولات منطقه گفت‌وگو کرد و در بخشی از اظهارات خود نیز به روند خروج نظامیان آمریکایی پس از ۳۰ سپتامبر (8 مهرماه) اشاره داشت.

سفر نخست‌وزیر عراق به تهران بعد از سفری به واشنگتن باعث شده، بسیاری از تحلیلگران این سفر را در چارچوب تلاش دولت جدید بغداد برای حفظ سیاست «توازن در روابط خارجی» ارزیابی کنند. عراق طی سال‌های اخیر کوشیده است ضمن حفظ روابط راهبردی با جمهوری اسلامی ایران، همکاری‌های خود با ایالات متحده و دیگر شرکای بین‌المللی را نیز ادامه دهد؛ سیاستی که به نظر می‌رسد دولت جدید نیز قصد دارد آن را دنبال کند.

در همین چارچوب، انتظار می‌رود الزیدی در دیدارهای تهران بر این نکته تأکید کند که بغداد قصد ندارد روابط خود با تهران و واشنگتن را در تقابل با یکدیگر تعریف کند و همچنان در پی دور نگه داشتن عراق از پیامدهای اختلافات میان دو کشور است.

عراق از یک سو، روابط با جمهوری اسلامی ایران را به دلیل پیوندهای عمیق سیاسی، امنیتی، اقتصادی و مذهبی، یکی از ارکان اصلی سیاست خارجی خود می‌داند و از سوی دیگر، حفظ همکاری با آمریکا را نیز برای تأمین منافع امنیتی و اقتصادی خود ضروری تلقی می‌کند. بسیاری بر این نظرند، نخست‌وزیر عراق در تهران این پیام را منتقل کند که بغداد درصدد حفظ روابط نزدیک با هر دو کشور و جلوگیری از تبدیل شدن عراق به عرصه رقابت و تقابل تهران و واشنگتن است.

از نگاه ناظران، یکی دیگر از اهداف این سفر، اطمینان‌بخشی به تهران درباره تداوم رویکرد دولت جدید عراق در قبال روابط با جمهوری اسلامی ایران است. اگرچه بغداد با تغییر دولت وارد مرحله تازه‌ای شده، اما انتظار می‌رود سیاست حفظ روابط راهبردی با ایران، در کنار گسترش مناسبات با سایر شرکای بین‌المللی، همچنان یکی از اصول ثابت سیاست خارجی عراق باقی بماند.

آیا عراق میانجی تهران و واشنگتن می‌شود؟

برخی تحلیلگران معتقدند که تحولات روابط ایران و آمریکا نیز یکی از موضوعات مطرح در رایزنی‌های تهران و بغداد خواهد بود. از نگاه این گروه، بغداد ممکن است آمادگی خود را برای ایفای نقش فعال‌تر در کاهش تنش‌ها یا انتقال پیام میان دو طرف اعلام کند؛ نقشی که عراق در مقاطع مختلف طی سال‌های گذشته تجربه کرده است.

با این حال، گروهی دیگر از کارشناسان بر این باورند که شرایط کنونی منطقه با دوره‌های گذشته تفاوت دارد و دولت جدید عراق در مقطع فعلی از ظرفیت و نفوذ لازم برای ایفای نقش مؤثر میانجی‌گرانه میان تهران و واشنگتن برخوردار نیست. به اعتقاد آنان، پیچیدگی تحولات منطقه و افزایش درگیری‌های مستقیم و غیرمستقیم بین تهران و واشنگتن فضای مانور بغداد را نسبت به گذشته محدودتر کرده است.

در عین حال، این سفر نخستین فرصت برای گفت‌وگوهای مستقیم رهبران جمهوری اسلامی ایران با نخست‌وزیر جدید عراق و آشنایی نزدیک‌تر با رویکردها و اولویت‌های دولت وی خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند تصویر روشن‌تری از جهت‌گیری بغداد در قبال روابط با تهران، تحولات منطقه و نحوه مدیریت همزمان مناسبات با ایران و آمریکا ارائه دهد.

اجرای توافق امنیتی دو جانبه؛ یکی از مطالبات مهم تهران 

در کنار ابعاد سیاسی و منطقه‌ای این سفر، به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین محورهای مذاکرات مقامات دو کشور، بررسی روند اجرای توافق امنیتی ایران و عراق باشد؛ توافقی که بر اساس آن، دو طرف متعهد شده‌اند برای تأمین امنیت مرزهای مشترک، جلوگیری از فعالیت گروه‌های مسلح ضدایرانی در اقلیم کردستان عراق، تبادل اطلاعات امنیتی و تقویت همکاری‌های مرزی، اقدامات مشترکی را در دستور کار قرار دهند.

اجرای کامل این توافق طی سال‌های اخیر همواره یکی از مطالبات اصلی جمهوری اسلامی ایران بوده است. تهران بارها بر ضرورت اجرای همه مفاد این توافق تأکید کرده و دولت عراق نیز آن را بخشی از تعهدات خود در راستای حفظ حاکمیت، ثبات و امنیت ملی این کشور دانسته است.

مقام‌های عراقی نیز بارها تأکید کرده‌اند که اجازه نخواهند داد از خاک عراق علیه کشورهای همسایه، به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران، اقدامی خصمانه صورت گیرد. از این رو، انتظار می‌رود بررسی آخرین اقدامات انجام‌شده در اجرای توافق امنیتی و راهکارهای تقویت همکاری‌های مرزی، جایگاه ویژه‌ای در گفت‌وگوهای تهران داشته باشد.

کارشناسان معتقدند هماهنگی مستمر تهران و بغداد در حوزه امنیتی، نه تنها برای حفظ امنیت مرزهای مشترک، بلکه برای مقابله با تهدیدهای فرامرزی و جلوگیری از بازگشت ناامنی به منطقه، از اهمیت راهبردی برخوردار است.

از سوی دیگر، تحولات پرشتاب منطقه نیز بر اهمیت این رایزنی‌ها افزوده است. انتظار می‌رود دو طرف درباره مهم‌ترین پرونده‌های منطقه‌ای، از جمله آخرین تحولات سوریه، مبارزه با بقایای گروه‌های تروریستی، امنیت خلیج فارس، تنگه هرمز، آینده ترتیبات امنیتی منطقه و همچنین پیامدهای تنش‌های اخیر میان ایران و آمریکا بر امنیت و ثبات غرب آسیا تبادل نظر کنند.

اقتصاد؛ ستون اصلی روابط تهران و بغداد

در کنار مسائل سیاسی و امنیتی، توسعه همکاری‌های اقتصادی نیز جایگاه ویژه‌ای در دستور کار سفر نخست‌وزیر عراق به تهران دارد. ایران و عراق طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند سطح همکاری‌های اقتصادی خود را گسترش دهند و بغداد همچنان یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی ایران محسوب می‌شود.

افزایش حجم مبادلات تجاری، توسعه بازارچه‌های مرزی، تسهیل تردد کامیون‌ها و ناوگان حمل‌ونقل، گسترش همکاری در حوزه انرژی، صادرات گاز و برق، سرمایه‌گذاری مشترک، توسعه خطوط ریلی، تکمیل کریدورهای ترانزیتی، اجرای پروژه‌های مشترک اقتصادی و افزایش همکاری‌های بخش خصوصی، از جمله موضوعاتی است که انتظار می‌رود در جریان این سفر مورد بررسی قرار گیرد.

از نگاه تحلیلگران، ارتقای همکاری‌های اقتصادی می‌تواند یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های روابط راهبردی تهران و بغداد در سال‌های آینده باشد. هرچه پیوندهای اقتصادی دو کشور عمیق‌تر شود، ظرفیت آنها برای مدیریت چالش‌های سیاسی و امنیتی نیز افزایش خواهد یافت.

اربعین؛ نماد همکاری راهبردی دو همسایه

همکاری در حوزه زیارت و تسهیل سفر میلیون‌ها زائر ایرانی و عراقی نیز از دیگر محورهای مهم این سفر خواهد بود. با نزدیک شدن به اربعین حسینی، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی دو کشور برای تسهیل تردد زائران، توسعه زیرساخت‌های مرزی، حمل‌ونقل، خدمات درمانی، ارتباطات، تأمین آب و برق، امنیت مسیرهای زیارتی و ارتقای خدمات کنسولی، اهمیت دوچندانی یافته است.

با توجه به اینکه بزرگ‌ترین گردهمایی مذهبی جهان هر سال با مشارکت ایران و عراق برگزار می‌شود، انتظار می‌رود بخش مهمی از رایزنی‌های دو طرف به بررسی آخرین اقدامات انجام‌شده برای برگزاری هرچه باشکوه‌تر مراسم اربعین اختصاص یابد.

علاوه بر اربعین، تسهیل سفر زائران در دیگر مناسبت‌های مذهبی، توسعه همکاری‌های فرهنگی و افزایش هماهنگی میان نهادهای مسئول دو کشور نیز از دیگر موضوعات مورد انتظار در این سفر خواهد بود.

اسناد جدید برای تعمیق همکاری‌های دوجانبه

پیش‌بینی می‌شود در جریان سفر نخست‌وزیر عراق به تهران، چندین سند همکاری و یادداشت تفاهم در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل، تجارت، همکاری‌های مرزی و خدمات فنی و مهندسی به امضا برسد.

امضای این اسناد می‌تواند گام تازه‌ای در مسیر تعمیق روابط راهبردی دو کشور باشد و زمینه را برای اجرای پروژه‌های مشترک و گسترش همکاری‌های بلندمدت تهران و بغداد فراهم کند.

به اعتقاد ناظران، اگر توافق‌های احتمالی این سفر با برنامه‌ریزی مشخص و سازوکارهای اجرایی همراه شود، می‌تواند به توسعه مناسبات دو کشور در حوزه‌های مختلف شتاب بیشتری ببخشد و افق تازه‌ای پیش روی روابط تهران و بغداد بگشاید.

«اسماعیل بقایی» سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران هفته جاری درباره اهمیت سفر نخست‌وزیر عراق به تهران بر دوجانبه بودن این سفر تاکید کرد و گفت: همه می‌دانند که تا چه اندازه رابطه تهران و بغداد اهمیت دارد. ما همواره برای ثبات، رفاه، استقلال و حاکمیت عراق ارزش ویژه قائل بوده‌ایم و از هیچ اقدامی فروگذار نکرده‌ایم تا هم در سطح دوجانبه، روابط خود را ارتقا دهیم و هم به صیانت از حاکمیت و استقلال عراق، با احترام گذاشتن به روندهای داخلی این کشور، کمک کنیم.»

بقائی افزود: «ما اطمینان داریم که این سفر می‌تواند نقطه عطفی در روند رو به رشد روابط دو کشور مسلمان و همسایه باشد.»

وی ادامه داد: «قرار است در این سفر درباره طیف گسترده‌ای از موضوعات اقتصادی، تجاری، همکاری در حوزه‌های مختلف مرزی و موضوعاتی که با امنیت مشترک دو کشور مرتبط می‌شود، بحث و گفت‌وگو شود.»

سخنگوی وزارت امور خارجه همچنین اظهار کرد: «تصور می‌کنم که در جریان این سفر، چند سند و یادداشت تفاهم نیز به امضا برسد.»

آزمونی برای سیاست خارجی دولت جدید عراق

سفر نخست‌وزیر عراق به تهران را می‌توان یکی از نخستین آزمون‌های مهم سیاست خارجی دولت جدید بغداد در قبال جمهوری اسلامی ایران دانست. این سفر نه تنها فرصت مناسبی برای ترسیم نقشه راه همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی فراهم می‌کند، بلکه نشان دهنده آن است که دولت جدید عراق تا چه اندازه بر حفظ سیاست توازن در روابط خارجی، بدون فاصله گرفتن از شرکای راهبردی خود، تأکید دارد.

در شرایطی که غرب آسیا همچنان با تحولات پرشتاب و چالش‌های امنیتی، سیاسی و ژئوپلیتیکی روبه‌رو است، هماهنگی و رایزنی مستمر میان تهران و بغداد بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. ایران و عراق طی سال‌های گذشته نشان داده‌اند که ثبات و امنیت هر یک، به شکل مستقیم با ثبات و امنیت دیگری گره خورده و همین واقعیت، روابط دو کشور را از سطح مناسبات متعارف همسایگی فراتر برده و به یک شراکت راهبردی تبدیل کرده است.

برخی ناظران احتمال می‌دهند عراق در جریان این سفر  برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن اعلام آمادگی کند، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند اولویت اصلی دولت جدید بغداد در شرایط کنونی، بیش از آنکه ایفای نقش میانجی باشد، حفظ ثبات داخلی، توسعه روابط متوازن با همه شرکای خارجی و جلوگیری از سرایت تنش‌های منطقه‌ای به داخل عراق است.

از این منظر، سفر الزیدی به تهران را می‌توان تلاشی برای تثبیت جایگاه دولت جدید عراق در مناسبات منطقه‌ای و ارسال این پیام به همه طرف‌های مؤثر دانست که بغداد همچنان بر سیاست تعامل متوازن، احترام متقابل و توسعه همکاری با همسایگان، به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران، پایبند است.

فارغ از تحولات سیاسی و امنیتی منطقه، انتظار می‌رود گفت‌وگوهای تهران و بغداد، علاوه بر تقویت همکاری‌های دوجانبه و امضای اسناد جدید، تصویری روشن‌تر از جهت‌گیری دولت جدید عراق در قبال روابط با جمهوری اسلامی ایران و تحولات منطقه ارائه دهد. در صورت دستیابی به توافق‌های جدید و پیشرفت در اجرای پروژه‌های مشترک، این سفر می‌تواند سرآغاز مرحله‌ای تازه در روابط راهبردی تهران و بغداد و زمینه‌ساز تعمیق همکاری‌های بلندمدت دو کشور در حوزه‌های مختلف باشد.