سیاستگذار پولی با مجموعه‌ای از ابزارهای مستقیم و غیرمستقیم، از عرضه ارز در بازار رسمی تا ابزارهای مالی برای کنترل تقاضای احتیاطی، وارد میدان مدیریت بازار ارز شده است؛ این اقدام در شرایطی صورت می‌گیرد که نوسانات اخیر تحت تأثیر انتظارات تورمی، تحولات سیاسی و تقاضای سفته‌بازانه قرار دارد.

به گزارش منشور اقتصاد-بازار ارز طی هفته‌های اخیر تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و غیراقتصادی از جمله افزایش انتظارات تورمی، تحولات سیاسی و افزایش تقاضای احتیاطی و سفته ‌بازانه، با نوسانات قابل توجهی مواجه بوده است. در چنین شرایطی، یکی از پرسش‌های اصلی این است که بانک مرکزی چه ابزارهایی برای مداخله در بازار در اختیار دارد و مداخله احتمالی این بانک چگونه می‌تواند بر روند نرخ ارز اثر بگذارد؟

عبدالناصر همتی – رئیس‌کل بانک مرکزی – در تازه‌ترین اظهارات خود با اشاره به همین موضوع اعلام کرده است که با وجود شرایط جنگی، محدودیت‌های شدید خارجی و اختلال در تجارت کشور، تأمین ارز واردات نسبت به مدت مشابه سال گذشته تنها ۱۵ درصد کاهش داشته است؛ ضمن اینکه بخشی از این کاهش نیز ناشی از کاهش حجم واردات و تقاضای تجاری برای ارز بوده است.

به گفته همتی، بانک مرکزی در همین دوره موقعیت ذخایر خود را تقویت کرده و منابع موجود برای استمرار پوشش نیازهای تجاری کشور در سناریوهای پیش‌رو کفایت دارد.

عرضه ارز؛ نخستین و مستقیم‌ترین ابزار

یکی از شناخته‌ شده‌ترین ابزارهای بانک مرکزی برای مدیریت بازار ارز، استفاده از منابع ارزی و افزایش یا کاهش عرضه ارز در بازار است. بانک مرکزی می‌تواند متناسب با شرایط، از ذخایر و منابع ارزی در اختیار خود برای پاسخ به تقاضا و جلوگیری از شکل‌گیری جهش‌های غیرعادی استفاده کند.

البته مداخله ارزی الزاما به معنای عرضه گسترده و مستمر ارز نیست. در شرایطی که بخش عمده تقاضا ناشی از انتظارات و رفتارهای هیجانی باشد، حتی یک مداخله محدود اما هدفمند می‌تواند پیام سیاست‌گذار را به بازار منتقل کند.

همتی نیز صراحتا اعلام کرده است که هرگاه نرخ‌ها از واقعیت‌های بنیادی اقتصاد فاصله بگیرند و نوسانات انتظاری تشدید شود، بانک مرکزی به ‌موقع و با قدرت در بازار مداخله خواهد کرد و زمان، نحوه و حجم این مداخله را متناسب با شرایط بازار تعیین می‌کند.

مرکز مبادله؛ کانال رسمی مدیریت عرضه و تقاضا

ابزار مهم دیگر بانک مرکزی، بازار رسمی ارز و مرکز مبادله ارز و طلای ایران است. این بازار می‌تواند به عنوان محلی برای کشف قیمت، عرضه ارز صادرکنندگان و تامین ارز مورد نیاز واردکنندگان عمل کند و از انتقال تمام تقاضای تجاری به بازار غیررسمی جلوگیری کند.

در واقع هرچه سهم معاملات واقعی و تجاری در بازار رسمی بیشتر شود، امکان تفکیک تقاضای واقعی از تقاضای سفته‌ بازانه نیز افزایش پیدا می‌کند. مقررات بازار ارز تجاری نیز اختیاراتی برای مدیریت دامنه نوسان، محدود کردن برخی معاملات و حتی توقف معاملات در شرایط خاص برای ناظر بازار در نظر گرفته است.

مدیریت تقاضا؛ روی دیگر مداخله ارزی

در کنار افزایش عرضه، مدیریت تقاضا نیز اهمیت زیادی دارد. بخشی از تقاضای بازار ارز مربوط به نیازهای تجاری و واقعی است، اما بخش دیگری از تقاضا با هدف حفظ ارزش دارایی، سفته‌بازی یا نگرانی نسبت به آینده شکل می‌گیرد.

همتی معتقد است در شرایطی که تقاضای تجاری با کمبود جدی ارز مواجه نیست، بخش قابل توجهی از فشار موجود در بازار را باید در افزایش تقاضای احتیاطی، سفته‌بازانه و خروج سرمایه جست ‌و جو کرد. این تقاضا به اخبار و انتظارات حساس است و می‌تواند در مدت کوتاهی افزایش یا کاهش یابد.

بنابراین بانک مرکزی صرفا با عرضه ارز نمی‌تواند تمام مسئله را حل کند و لازم است ابزارهایی برای هدایت این نوع تقاضا به بازارهای رسمی و مالی در اختیار داشته باشد.

ابزارهای مالی؛ جایگزین خرید ارز نقدی

در همین چارچوب، رئیس کل بانک مرکزی از مجموعه‌ای از ابزارهای رسمی برای پوشش ریسک و حفظ ارزش دارایی مردم خبر داده است. به گفته او، هدف این است که تقاضای احتیاطی الزاماً به بازار نقدی ارز منتقل نشود.

اختیار معامله سکه یکی از ابزارهایی است که رئیس‌کل بانک مرکزی به آن اشاره کرده و از فعال شدن آن در روزهای آینده خبر داده است. استفاده از ابزارهای مشتقه این امکان را ایجاد می‌کند که افراد و فعالان اقتصادی به جای خرید مستقیم ارز یا طلا و ایجاد فشار بیشتر بر بازار نقدی، از ابزارهای مالی برای پوشش ریسک کاهش ارزش دارایی خود استفاده کنند.

این رویکرد از نظر سیاست‌گذاری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر تقاضای سرمایه‌ای و احتیاطی بتواند در بازارهای مالی رسمی پاسخ بگیرد، فشار کمتری به بازار نقدی ارز وارد خواهد شد.

تجربه سیاست‌های ارزی بانک مرکزی در سال‌های گذشته نیز نشان داده است که ابزارهایی مانند پیش‌فروش ارز، معاملات مشتقه، عرضه سکه و اوراق مرتبط با ارز و طلا می‌توانند در مدیریت انتظارات نقش داشته باشند. در کنار بازار نقدی، توسعه ابزارهای مالی به سیاست‌گذار اجازه می‌دهد بخشی از ریسک آینده را به بازار سرمایه و ابزارهای قراردادی منتقل کند.

از منظر اقتصادی، این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که عامل اصلی افزایش نرخ ارز، کمبود واقعی ارز برای واردات نباشد، بلکه انتظارات افزایشی و نگرانی از آینده باشد. در چنین شرایطی، عرضه فیزیکی ارز ممکن است تنها اثر کوتاه‌مدت داشته باشد، اما ایجاد امکان پوشش ریسک می‌تواند بخشی از تقاضای احتیاطی را از بازار نقدی خارج کند.

در نهایت باید گفت اظهارات اخیر همتی نیز بیش از آنکه صرفا وعده تزریق ارز به بازار باشد، حامل این پیام است که بانک مرکزی مجموعه‌ای از ابزارها را برای مدیریت نوسانات در اختیار دارد و در صورت فاصله گرفتن نرخ ارز از واقعیت‌های بنیادی، آماده استفاده از آنهاست. موفقیت این سیاست اما به میزان منابع ارزی، اعتبار سیاست‌گذار نزد فعالان اقتصادی و مهم‌تر از همه توانایی بانک مرکزی در مدیریت انتظارات وابسته خواهد بود.